OSMANLI’DAN CUMHURİYET’E YILBAŞI KUTLAMALARI

Tarih: 1 Ocak 2022 00:05
OSMANLI’DAN CUMHURİYET’E YILBAŞI KUTLAMALARI

Yılbaşı kutlama adeti Avrupa’da 19. Yüzyılda başlamış, Osmanlı’da ise Batı icadı ve günah sayılan bu tür bir kutlama adeti gelişmemişti. 

Osmanlı Devleti’nde biri Hicrî diğeri Rumî olmak üzere iki tür takvim kullanılıyordu. Hicrî takvim, hicret olayının başlangıç günü ile başlardı ve bugün kullandığımız takvime göre yaklaşık 10 gün kadar kısaydı. Hicrî takvimde yeni yıl Muharrem ayı ile başlar ve kutlama açısından herhangi bir önem taşımazdı.

Maaş ve ücretlerin bu aya göre hesaplanmasından dolayı Malî takvim olarak da bilinen Rumî takvim ise Hicrî takvimin ortaya çıkardığı 10 günlük farklı yok etmeyi amaçlıyordu. Rumî takvimin başlangıcı Mart ayıydı. Rumî yılbaşında yapılan tek tören ise Balıkhane’de kurban kesilmesi ve dualar okunmasıydı. Her iki takvimde de çalışanlar tatil yapmazdı. Dolayısıyla Osmanlı’da bu günlerin çalışanlar için özel bir önemi mevcut değildi.

Hristiyanlar ve yılbaşı…

Osmanlı Devleti’nde yaşayan Hristiyanlar için yılbaşı “Noel” dönemi demekti. 15 Aralık gününden itibaren hareketlenmeye başlayan Hristiyanlar, 24 Aralığı 25’ine bağlayan gece “Doğuş Yortusu” olarak bilinen İsa’nın doğuşunu kutlarlardı. O gece çocuklar evleri dolaşır ve Noel şarkıları söylerdi. Cemaat 25 Aralık sabahı ise kiliseye gider, ardından hep birlikte yemek yerlerdi. 

31 Aralık tarihi de özellikle Ortodoks Rumlar tarafından İsa’nın sünnet günü olarak kutlanırdı. Bu gecede de Noel kutlamalarına benzeyen kutlamalar yapılır, hindi yenir, dans edilir ve eğlenceler düzenlenirdi.

Osmanlı’daki Ermeniler ise 1 Ocak’ta kutladıkları yılbaşına “zengin bir ziyafet sofrası” anlamına gelen “Gağant” adı verirlerdi. Onlar da 31 Aralık gecesi bir araya gelir ve yemek yerlerdi.

Kafir işi…

Osmanlı’da Hristiyanların yılbaşı kutlamalarına gösterdiği ilgi ilk olarak 1829 yılına rastlar. O yılbaşında, İstanbul’da bulunan İngiliz Büyükelçisi Haliç’te bir gemide büyük bir balo vermiş ve Osmanlı devlet adamlarını da bu baloya davet etmişti. Davetli devlet erkanı yatsı namazını Tersane’de kıldıktan sonra gemiye gitmişler ve sabaha kadar eğlenmişlerdi. Ertesi gün Kazasker Yahya Bey’e “bu balonun kafir işi olduğunu ancak devlet görevlilerin katılmak zorunda olduğunu; hatta bu baloda kaşık ve çatal gibi ‘mekruh’ şeylerin de kullanıldığını” anlatan Serasker Hüsrev Paşa, Padişah II. Mahmut’a eğlenceleri ballandırarak anlatmış ve hatta elmaslı bir çatak kaşık takımı yaptırarak armağan etmişti.

Yılbaşına özel kartpostallar ve kutlama kartları ise Osmanlı’da ilk olarak 1895’ten itibaren Levantenler ve Gayrimüslimler aracılığıyla görülmüştü.

Miladi takvim ve yılbaşı…

Türkiye Cumhuriyeti 1926 yılında Rumî takvim yerine Miladî takvimin kullanılmasını kabul etmişti. O dönemde henüz 1 Ocak resmi tatil değildi. Ancak 1926’yı 1927’ye bağlayan gün Cuma denk gelmiş, o gece yapılan yılbaşı eğlenceleri büyük ilgi görmüş ve Elektrik İdaresi de ilk kez o gece saat tam 12’de şehrin tüm ışıklarını bir dakika söndürme geleneğini başlatmıştı. Bu uygulama ilk kez İstanbul’un işgal altında olduğu yıllarda yabancı ordu komutanları tarafından şehirde düzenlenen yılbaşı kutlamalarında görülmüştü.

Cumhuriyet döneminde takvimde yapılan değişiklikler Batılıların yılbaşı kutlama adetleri ve eğlencelerinin Türkiye’ye yerleşmesinde rol oynadı ve çam ağacı süslemek, hediyeler vermek, eğlenceler tertiplemek Miladî takvimin kabulüyle başladı.

İlk resmi yılbaşı tatili ise 1936’da gerçekleşti. İsmet İnönü imzasıyla 1935’te Meclis’e sunulan kanun tasarısında yeni yılın ilk gününün, 31 Aralık öğleden sonradan itibaren, 1 Ocak gününü de kapsayacak şekilde resmi tatil olması kabul edildi.

Kaynaklar:

  • Gökhan Akçura, Osmanlı’dan Günümüze Yeni Yıl Kutlamaları “Yılbaşıdır Bunun Adı”, Toplumsal Tarih Dergisi, no: 132, s. 32-37. Fotoğraflar: Ephemera Derneği Yılbaşı Kartpostalları – Burçak Evren Koleksiyonu
  • İlbeyi Özer, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Yaşam ve Moda, Truva Yayınları, s. 437-439.

https://www.sonhaber.com.tr/makaleprint/osmanli-dan-cumhuriyet-e-yilbasi-kutlamalari/