Kurtlar Nehirlerin Yönünü Değiştirebilir mi?

Bir kurdun bir nehri değiştirebileceğini söylemek, ilk duyulduğunda iyi yazılmış bir doğa masalına benziyor.

Dağlardan inen birkaç yırtıcı geri dönüyor; geyikler uzaklaşıyor, ağaçlar büyüyor, kunduzlar baraj kuruyor, nehir kıvrılmaya başlıyor. Hikâye kusursuz. Belki biraz fazla kusursuz.
Doğaya ilişkin anlatılarda bu tür kusursuzluklardan kuşkulanmak gerekir. Çünkü ekolojik sistemlerde tek bir neden, tek bir sonuç ve kolayca kapanan bir açıklama zinciri nadiren vardır. Doğa, insanların sevdiği gibi doğrusal çalışmaz. Bir yırtıcının nehir kıyısındaki bitki örtüsünü etkileyebilmesi mümkündür; fakat bunu doğrudan yapmaz. Kurt nehir yatağını kazmaz, suyun yönünü değiştirmez, kıyıya ağaç dikmez. Buna rağmen onun varlığı ya da yokluğu, yıllar içinde bir akarsu sisteminin çevresindeki ekolojik koşulları değiştirebilir. Bu ayrım önemlidir.
Kurtlar nehirlerin yönünü tek başına değiştirmez. Fakat bir nehrin davranışını belirleyen ilişkiler ağını etkileyebilir. Asıl hikâye de burada başlar. Yellowstone Millî Parkı’ndaki gri kurtlar, yirminci yüzyılın ilk yarısında sistematik avlama ve zehirleme politikaları sonucunda ortadan kaldırıldı. Yaklaşık yetmiş yıllık bir aradan sonra, 1995 ve 1996 yıllarında Kanada’dan getirilen kurtlar yeniden parka bırakıldı. Bu girişim yalnızca kaybolmuş bir türü geri getirmeyi amaçlamıyordu. Uzun süre boş kalmış bir ekolojik işlev yeniden sisteme dahil ediliyordu.
Çünkü kurt yalnızca bir hayvan değildir. Bir ekosistemdeki her tür, biyolojik varlığının ötesinde belirli ilişkiler taşır. Avlar, avlanır, besin taşır, hareket örüntülerini değiştirir, başka türlerin davranışlarını sınırlar, leşçilere kaynak bırakır. Bazı türlerin etkisi görece sınırlıdır. Bazıları ise sistemin çok sayıda bileşenini aynı anda etkileyebilecek konumdadır. Ekolojide bunlara kilit tür ya da üst düzey yırtıcı denir. Ancak bu kavramların değeri, türü kutsallaştırmalarında değil; ilişkisel etkisini görünür kılmalarındadır.
Kurtların Yellowstone’a dönüşünden sonra en fazla tartışılan ilişki kurt, geyik ve kıyı bitkileri arasında kuruldu. Kurtların bulunmadığı dönemde geyiklerin sayısı ve özellikle bazı alanlardaki otlama baskısı arttı. Söğüt, kavak ve titrek kavak gibi odunsu bitkilerin genç sürgünleri yoğun biçimde tüketildi. Genç ağaçların belirli bir yüksekliğin üzerine çıkması zorlaştı. Bazı kıyı kesimlerinde bitkisel yenilenme zayıfladı.
Kurtların geri gelmesiyle birlikte geyiklerin ölüm oranlarında ve mekânsal davranışlarında değişiklikler ortaya çıktı. Geyikler artık belirli alanlarda daha uzun süre kalmanın taşıdığı avlanma riskini hesaba katmak zorundaydı. Bazı araştırmacılar bunu “korku peyzajı” kavramıyla açıkladı. Bu kavram etkileyicidir, fakat dikkatli kullanılmalıdır. Geyiğin davranışı yalnızca kurdun varlığıyla belirlenmez. Kar kalınlığı, topoğrafya, insan avcılığı, diğer yırtıcılar, besin kalitesi ve mevsimsel göç de önemlidir.
Yine de bazı bölgelerde otlama baskısının azaldığı, genç söğütlerin, kavakların ve titrek kavakların daha fazla büyüyebildiği yönünde güçlü bulgular vardır. Yellowstone’da kurtların yeniden yerleştirilmesinden sonraki ilk on beş yılı inceleyen araştırmalar, bazı alanlarda odunsu bitkilerin boy ve örtü bakımından toparlandığını, ancak bu iyileşmenin parkın her yerinde aynı biçimde gerçekleşmediğini gösterdi.
Tam bu noktada popüler anlatı hızlanır. Söğütler büyüdü. Kıyılar güçlendi. Erozyon azaldı. Kunduzlar geri geldi. Barajlar yapıldı. Su tutuldu. Akarsu kanalları daraldı ve derinleşti. Kurtlar nehirleri değiştirdi. Bu zincirin bazı halkaları ekolojik olarak makuldür. Ancak bütün halkaların aynı yerde, aynı güçte ve yalnızca kurtların etkisiyle gerçekleştiğini söylemek mümkün değildir.
Nehirler yalnızca kıyı bitkilerinin sonucu değildir. Su miktarı, akış hızı, taşınan sediman, zemin yapısı, eğim, taşkın rejimi, yeraltı suyu, iklim, kunduz faaliyetleri ve büyük otçulların kıyıdaki hareketleri birlikte kanal morfolojisini belirler. Kıyıdaki söğütlerin büyümesi erozyonu azaltabilir; fakat su tablası yeterli değilse, yoğun otlama azalmış olsa bile bitkisel iyileşme gerçekleşmeyebilir.
Yellowstone’da yürütülen uzun dönemli saha deneyleri tam da bunu gösterdi. Otçul baskısının azaltılması, bazı alanlarda söğüt topluluklarının eski durumuna dönmesi için yeterli olmadı. İyileşme ancak uygun hidrolojik koşullar bulunduğunda gerçekleşti. Başka bir ifadeyle, kurdun geri gelmesi kayıp ilişkilerden birini onarabilir; fakat onlarca yılda değişmiş su rejimini, toprak yapısını ve kıyı koşullarını otomatik olarak eski haline getiremez.
Daha sonra başka bir sorun ortaya çıktı. Geyik baskısı bazı kesimlerde azalırken bizon nüfusu ve otlama baskısı arttı. Bazı araştırmalar, bizonların otlama, ezme ve kabuk soyma etkilerinin kıyı bitkilerinin toparlanmasını sınırladığını gösterdi.
Sistem bir kez daha tek bir nedene indirgenmeyi reddediyordu. Bu nedenle “kurtlar nehirleri değiştirdi” cümlesi bütünüyle yanlış değildir; fakat eksiktir. Eksik olduğu için de yanıltıcıdır. Bilimsel olarak daha doğru ifade “Kurtların yeniden sisteme dahil edilmesi, geyik yoğunluğu ve davranışı üzerinde etkiler oluşturmuş; bu etkiler bazı alanlarda kıyı bitkilerinin toparlanmasına katkı sağlamış; bitki örtüsü, kunduz faaliyetleri, kıyı kararlılığı ve sediman süreçleri üzerinden bazı akarsu kesimlerinin morfolojisini dolaylı olarak etkileyebilecek ekolojik koşullar üretmiştir” şeklinde olmalıdır.
Bu cümle sosyal medyada fazla uzun kalır. Ama doğa kısa cümlelerimize uyum sağlamak zorunda değildir. Bilimsel tartışma da bitmiş değildir. Son yıllarda yayımlanan çalışmaların bir bölümü Yellowstone’daki trofik kademelenmenin güçlü olduğunu savunurken, bazı araştırmacılar etkinin büyüklüğünün abartıldığını, hidroloji, bizon baskısı, iklim ve diğer yırtıcıların etkisinin yeterince hesaba katılmadığını ileri sürdü.
Bu anlaşmazlık bilimin zayıflığı değildir. Tam tersine, bilimin romantik hikâyeden farkıdır. Bilim, etkileyici bir anlatıyı sevdiği için kabul etmez. Ölçer, karşılaştırır, kuşku duyar, yöntemi sınar ve gerektiğinde kendi sonuçlarını yeniden tartışır. Fakat bu tartışmadan kesin olarak çıkarılabilecek sonuç “Bir yırtıcının yok edilmesi yalnızca o hayvanın kaybı değildir”.
Kurdun ortadan kaldırılması, av ve yırtıcı arasındaki ilişkinin ortadan kaldırılmasıdır. Geyiklerin hareket biçiminin değişmesidir. Leşçillerin besin kaynaklarının değişmesidir. Çakalların ve diğer orta düzey yırtıcıların alan kullanımının farklılaşmasıdır. Bitkiler üzerindeki otlama baskısının yeniden şekillenmesidir. Kıyı sistemlerinin başka bir dengeye doğru ilerlemesidir.
Barry Commoner’ın “her şey her şeyle bağlantılıdır” biçimindeki ilk ekoloji yasası burada bütün açıklığıyla görünür hale gelir. Bir türü sistemden çıkardığınızda yalnızca bir popülasyonu azaltmazsınız. Bağlantıları koparırsınız. Üstelik hangi bağlantının ne zaman, nerede ve ne büyüklükte sonuç üreteceğini başlangıçta bütünüyle bilemezsiniz.
Modern insanın ekolojik kibri tam da burada ortaya çıkıyor. Bir canlıyı zararlı ilan ediyoruz. Bir dereyi kanal içine alıyoruz. Bir sulak alanı kurutuyoruz. Bir kıyı bitkisi topluluğunu temizliyoruz. Bir ormanı aynı türden fidanlarla yeniden oluşturabileceğimizi düşünüyoruz. Sonra bu müdahalenin yalnızca hedeflediğimiz nesneyi değiştireceğini varsayıyoruz.
Oysa doğada boşaltılmış her yer gerçekten boş kalmaz. Kurdun bıraktığı boşluğu geyik doldurur. Sulak alanın bıraktığı boşluğu taşkın doldurur. Toprağın bıraktığı boşluğu yüzey akışı doldurur. Ağacın bıraktığı boşluğu sıcaklık doldurur. Kıyı bitkisinin bıraktığı boşluğu erozyon doldurur.
Bu nedenle ekolojik planlama, nesnelerin yerini belirlemekten daha fazlasıdır. İlişkilerin sürekliliğini koruma disiplinidir. Avrupa Birliği Erasmus+ Programı tarafından desteklenen “Filling the Gap: Development of Ecological Planning and Design Learning Network and an Adaptive Smart Training Module for Disaster Resilient and Sustainable Cities” başlıklı EPD-Net Projesi kapsamında geliştirdiğimiz Nature-Based Intelligence, yani Doğa Temelli Zekâ yaklaşımı tam olarak bu noktadan hareket etmektedir. Güncellenen yapısıyla 13 ülkeden 33 partneri ortak bir öğrenme ve üretim ağı içinde buluşturan proje, afetlere dirençli ve sürdürülebilir kentler için ekolojik planlama ve tasarım bilgisini yeniden yapılandırmayı amaçlamaktadır.
Nature-Based Intelligence doğayı taklit edilecek biçimler toplamı olarak görmez. Bir yapının dış cephesini yaprağa benzetmek, bir çatıyı yeşillendirmek ya da bir meydana birkaç ağaç eklemek tek başına doğa temelli zekâ değildir. NBI’ın asıl konusu ilişkidir. Bir bileşenin diğer bileşenleri nasıl etkilediği, sistemin hangi geri beslemelerle çalıştığı, hangi eşiklerden sonra geri dönüşün zorlaştığı, küçük görünen bir müdahalenin nerede büyük sonuç doğurabileceği.
Yellowstone örneği bize bir tasarım katalogu vermez. Şehirlerimize kurt salmamızı da söylemez. Çok daha temel bir planlama ilkesi öğretir: Bir sistemin en önemli bileşeni, her zaman en büyük, en görünür ya da ekonomik değeri en kolay hesaplanan bileşen değildir. Bir kentteki dere koridoru, kentin en pahalı arazisi olmayabilir. Fakat taşkın, serinlik, habitat, yaya bağlantısı ve havalandırma açısından kritik bir işlev görebilir.
Yaşlı bir ağaç, yeni dikilmiş yüzlerce fidandan daha büyük ekolojik hizmet sağlayabilir. Bir sulak alan, boş ve verimsiz arazi gibi görünebilir. Oysa su tutar, kirleticileri filtreler, karbon depolar ve taşkın tepe debisini düşürür. Geçirgen bir toprak yüzeyi ekonomik bilanço tablolarında görünmez. Fakat yağmur yağdığında kentin kaderini belirleyebilir.
NBI’ın sorusu burada “Sistemin kurdu nerede?” olacaktır. Yani hangi bileşenin ortadan kaldırılması, görünenden çok daha büyük bir ilişki kaybına yol açacaktır? Hangi küçük müdahale birden fazla süreci aynı anda değiştirebilir? Hangi ekolojik bağlantı, kentin afet karşısındaki davranışını belirlemektedir?
Bugünkü planlama anlayışının önemli bir bölümü hâlâ miktarlara odaklanıyor. Kaç metrekare yeşil alan? Kaç kilometre yol? Kaç konut? Kaç ağaç? Kaç sensör? Oysa sistemsel zekâ yalnızca miktarla ölçülemez. On hektarlık kopuk bir park, iki hektarlık ama dere, okul, mahalle ve habitatlarla ilişkili bir yeşil koridordan daha az işlevsel olabilir. Bin genç fidan, geniş taçlı yüz yaşlı ağacın kaybını kısa sürede telafi edemez. Büyük bir taşkın kanalı, üst havzadaki geçirimsizlik sorununu çözmez. Daha fazla veri, yanlış kurulmuş karar modelini akıllı hale getirmez.
Doğa bize saymayı değil, ilişki kurmayı öğretiyor. Kurtların Yellowstone’a dönüşü bu nedenle yalnızca başarılı bir yaban hayatı koruma hikâyesi değildir. Aynı zamanda insan müdahalesinin sınırları üzerine sert bir derstir. Bir ekolojik ağı bozmak birkaç yıl sürebilir. Onu yeniden kurmak ise onlarca yıl alabilir. Hatta bazı süreçler, yalnızca kayıp türün geri getirilmesiyle eski durumuna dönmeyebilir. Hidroloji değişmiş, toprak aşınmış, kanal derinleşmiş, bitki topluluğu parçalanmışsa sistem artık başka bir başlangıç noktasındadır.
Doğa hafızasız değildir. Yaptığımız müdahalelerin izlerini taşır. Bu yüzden afetlere dirençli kentler kurmak, zarar gördükten sonra sistemi onarmaya çalışmaktan önce, kritik ilişkileri kaybetmemeyi gerektirir. Bir dereyi beton kanala çevirdikten sonra doğallaştırmak, onu baştan korumaktan daha pahalı ve daha zordur. Bir sulak alanı yapılaşmaya açtıktan sonra taşkın havuzu yapmak, doğal su tutma kapasitesini korumaktan daha düşük nitelikli bir çözümdür. Kentsel ağacı kestikten sonra fidan dikmek, kaybedilen gölgeyi, habitatı ve mikroiklim etkisini yıllarca geri getirmez.
Kurdun bize öğrettiği budur:
“Sistemin anahtar bileşenlerini kaybetmeyin. Çünkü onları geri getirdiğinizde bile aynı sistemi hemen geri getiremezsiniz.”
Peki kurtlar nehirlerin yönünü değiştirebilir mi?
Bir kurdun pençesi suyu başka yöne çevirmez. Bir sürü, nehir yatağını yeniden çizmez. Fakat kurtlar, başka canlıların sayısını ve davranışını etkileyebilir. Bu değişim bitki örtüsüne ulaşabilir. Bitki örtüsü kıyıyı, sedimanı ve suyun hareketini etkileyebilir. Kunduzlar bu sürece katılabilir. Hidroloji süreci güçlendirebilir ya da durdurabilir. Bizonlar iyileşmeyi sınırlayabilir. İklim bütün dengeyi yeniden değiştirebilir.
Nehir, kurdun emrine uymaz.
Fakat kurdun da içinde bulunduğu ilişkiler ağına kayıtsız kalmaz.
Belki asıl soru, kurtların nehirleri değiştirip değiştirmediği değildir.
Asıl soru şudur:
“Bir nehrin davranışına kadar ulaşabilecek bağlantıları hâlâ göremiyorsak, kentleri, havzaları ve ekosistemleri yönetme hakkını kendimizde hangi bilgiye dayanarak buluyoruz?”