Antalya bu günlerde dünyanın en önemli çevre diplomasisi buluşmalarından birine ev sahipliği yapıyor. 9 Kasım'da başlayan Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Konferansı, COP31, yaklaşık otuz yıldır sürdürülen küresel iklim mücadelesinin yeni bir aşamasını temsil ediyor.
Geçtiğimiz haftaki yazımda bu buluşmaya kısaca değinmiştim. Bu kez biraz daha temel bir sorunun üzerinde durmak istiyorum.
Dünya iklim değişikliğiyle mücadelede gerçekten ilerliyor mu, yoksa giderek ağırlaşan bir sorunu yönetmeye çalışırken zaman mı kaybediyoruz?
İklim değişikliği artık yalnızca bilim insanlarının üzerinde çalıştığı bir çevre sorunu değil. Uluslararası ticaretten enerji politikalarına, tarımsal üretimden kentlerin geleceğine kadar hemen her alanı etkileyen küresel bir dönüşüm meselesi.
Bugün COP31 olarak adlandırdığımız konferansların başlangıcı 1995 yılına uzanıyor. Ancak uluslararası iklim rejiminin temelleri üç yıl önce, 1992 Rio Konferansı'nda kabul edilen Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi ile atılmıştı.
Aradan geçen otuz yılı aşkın sürede çok şey değişti. İklim bilimi gelişti, küresel gözlem sistemleri güçlendi, yenilenebilir enerji teknolojileri yaygınlaştı. En önemlisi, iklim değişikliğinin insan faaliyetleriyle ilişkisi ve doğurduğu riskler konusunda bilimsel kanıtlar çok daha güçlü hale geldi.
Uluslararası anlaşmalar da bu gelişmelere eşlik etti. 1997 Kyoto Protokolü, belirli gelişmiş ülkelere bağlayıcı emisyon azaltım yükümlülükleri getirdi. 2015 Paris Anlaşması ise küresel sıcaklık artışını 2°C'nin oldukça altında tutmayı ve 1,5°C ile sınırlandırmak için çaba göstermeyi ortak hedef olarak kabul etti.
Bu anlaşmalar önemsiz değildi. Aksine, iklim değişikliğini uluslararası hukukun ve ulusal politikaların kalıcı bir konusu haline getirdiler.
Ne var ki bilimsel bilgi, siyasi taahhütler ve fiilî uygulamalar aynı hızda ilerlemiyor.
Birleşmiş Milletler Çevre Programı'nın Ekim 2026'da yayımladığı Emisyon Açığı Raporu, bu uyumsuzluğu oldukça açık biçimde ortaya koyuyor. Mevcut politikaların sürdürülmesi halinde küresel sıcaklık artışının bu yüzyılda yaklaşık 2,8°C'ye ulaşabileceği öngörülüyor. Ülkelerin mevcut ulusal iklim taahhütlerinin bütünüyle uygulanması ve çabaların sürdürülmesi durumunda bile bu değer yaklaşık 2,6°C düzeyinde kalıyor.
Oysa sıcaklık artışının 1,5°C'yi aşmasını mümkün olduğunca sınırlayan ve yüzyıl sonunda yeniden bu düzeye dönmeyi hedefleyen senaryoda, küresel sera gazı emisyonlarının 2035 yılına kadar 2025 seviyesine göre yaklaşık yüzde 45 azaltılması gerekiyor.
Bu rakamlar bize önemli bir gerçeği söylüyor.
İklim değişikliğiyle mücadelede artık hedef belirleme kapasitemizden çok, o hedefleri gerçekleştirme kapasitemiz sorgulanıyor.
Üstelik mesele yalnızca atmosferdeki karbon miktarı da değil.
İklim değişikliği, doğal sistemlerin işleyişini ve toplumların bu sistemlerle kurduğu ilişkileri dönüştürüyor. Su kaynaklarının dağılımı, tarımsal üretim koşulları, orman ekosistemlerinin sürekliliği ve aşırı hava olaylarının oluşturduğu riskler birbirinden bağımsız değil.
Bunu özellikle kentlerde görüyoruz.
Bir yandan kuraklık ve su kıtlığıyla mücadele ederken diğer yandan şiddetli yağışların oluşturduğu taşkınlarla karşılaşıyoruz. Yaz aylarında aşırı sıcaklardan korunmaya çalışırken, kışın enerji ihtiyacının artması ve altyapı sistemlerinin zorlanmasıyla uğraşıyoruz.
Sorun, yalnızca iklim koşullarının değişmesi değil. Kentlerimizin bu değişimlere karşı yeterince uyum sağlayamaması.
Burada ekolojik planlamanın ve doğa temelli yaklaşımların önemi ortaya çıkıyor.
Örneğin bir kentte taşkın riskini azaltmak için yalnızca yeni drenaj kanalları inşa etmek yeterli olmayabilir. Suyun doğal akış güzergâhlarını, toprağın geçirgenliğini, mevcut yeşil alanların dağılımını ve yapılaşmanın havza üzerindeki etkilerini birlikte değerlendirmek gerekir.
Benzer biçimde, aşırı sıcaklarla mücadelede ağaçlandırmanın yararı biliniyor. Ancak hangi ağaçların, hangi mahallelerde, nasıl bir mekânsal düzen içerisinde kullanılması gerektiği başlı başına bilimsel bir karar problemidir.
Avrupa Birliği destekli EPD-Net projesinin çıktılarından biri olan Doğa Temelli Zekâ (Nature-BasedIntelligence, NBI) yaklaşımı da bu noktada önem kazanıyor. Filling the Gap: Development of Ecological Planning and Design Learning Network and an Adaptive Smart Training Module forDisaster-Resilient and Sustainable Cities başlıklı proje (www.epd-net.info) kapsamında ele aldığımız bu yaklaşım, doğal sistemlerin işleyişine ilişkin bilgiyi coğrafi bilgi sistemleri, ekolojik modelleme ve yapay zekâ destekli analizlerle bütünleştirerek planlama kararlarının geliştirilmesini amaçlıyor.
Buradaki temel düşünce, doğayı yalnızca korunacak bir alan olarak görmekten daha ileriye gidiyor. Doğal süreçleri anlamak, farklı müdahalelerin olası sonuçlarını karşılaştırmak ve elde edilen bilgiyi somut karar mekanizmalarına dönüştürmek gerekiyor.
Ancak teknolojik kapasitenin gelişmesi tek başına yeterli değil. Bilimsel bilginin karar alma süreçlerinde gerçekten kullanılması, bu kararların uygulanması ve sonuçlarının izlenmesi de gerekiyor.
Bu nedenle COP31'in başarısını değerlendirirken yalnızca alınacak kararlara değil, uygulamayı mümkün kılacak mekanizmalara da bakmalıyız.
Örneğin iklim finansmanı hangi ülkelere ve hangi koşullarla ulaşacak? Gelişmekte olan ülkelerin teknolojiye erişimi nasıl kolaylaştırılacak? Yerel yönetimler iklim değişikliğine uyum için ihtiyaç duydukları bilimsel ve kurumsal kapasiteyi nasıl geliştirecek?
Daha önemlisi, alınan kararların sonuçlarını nasıl ölçeceğiz?
Bir kentin iklim eylem planına sahip olması ile o plan sayesinde sera gazı emisyonlarını gerçekten azaltması aynı şey değildir. Bir ülkenin ekosistemlerin korunmasına ilişkin taahhütte bulunması da doğal alan kayıplarının durdurulduğunu göstermez.
İklim politikalarının başarısı, hazırlanan belgelerden çok, ekolojik ve toplumsal sistemlerde yarattığı doğrulanabilir değişimlerle anlaşılabilir.
Bu noktada iklim adaletini de gözden kaçırmamak gerekiyor.
İklim krizine tarihsel katkısı sınırlı olan birçok ülke, krizin sonuçlarına karşı en kırılgan olanlar arasında. Aynı eşitsizlik kentlerin içinde de yaşanıyor. Aşırı sıcaklar, su kesintileri veya taşkınlar herkesi aynı ölçüde etkilemiyor. Gelir düzeyi, yaş, sağlık koşulları ve yaşanılan çevrenin niteliği, iklim risklerini doğrudan etkiliyor.
Dolayısıyla iklim değişikliğine uyum yalnızca teknik bir mühendislik meselesi değil. Aynı zamanda toplumsal adalet, kamu kaynaklarının dağılımı ve mekânsal planlama sorunu.
Türkiye'nin COP31'e ev sahipliği yapması bu bakımdan önemli bir fırsat sunuyor. Nitekim Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri António Guterres'in 10 Kasım'da yaptığı değerlendirmede, daha önce birçok COP toplantısına katıldığını belirterek Türkiye'deki organizasyonun yüksek kalitesinden son derece etkilendiğini söylemesi beni ayrıca mutlu etti. Açıkçası ülkem adına gurur duydum. Böylesine önemli bir uluslararası buluşmanın başarılı biçimde düzenlenmesi ve bunun BM'nin en üst düzeyinde takdir edilmesi gerçekten değerli.
Ancak bu başarının kalıcı bir kazanıma dönüşmesi için uluslararası iklim gündeminin ülkemizin enerji, kentleşme, tarım, su yönetimi ve afet risklerini azaltma politikalarıyla daha güçlü biçimde ilişkilendirilmesi gerekiyor.
Antalya'daki konferansın sonuçlarını henüz bilmiyoruz. Fakat neye bakmamız gerektiğini biliyoruz.
Açıklanan hedeflerin ne kadar iddialı olduğuna, bu hedefler için hangi kaynakların ayrıldığına, uygulamanın nasıl denetleneceğine ve ortaya çıkacak sonuçların bilimsel olarak nasıl değerlendirileceğine.
Otuz yılı aşkın iklim diplomasisinin bize öğrettiği önemli bir gerçek var. Uluslararası uzlaşma gerekli, fakat yeterli değil.
İklim değişikliğiyle mücadele, konferans salonlarında verilen sözlerin doğal çevrede ve insanların yaşamında karşılık bulmasıyla anlam kazanır.
Antalya'dan beklenmesi gereken de yalnızca yeni bir uluslararası mutabakat değil, mevcut bilgi ve taahhütlerin uygulanmasını hızlandıracak somut bir ilerlemedir.
Çünkü iklim krizinin çözümü için artık neyin yapılması gerektiğini büyük ölçüde biliyoruz.
Asıl soru, bildiklerimizi hayata geçirmek için daha ne kadar bekleyeceğimiz.
(SONHABER GAZETESİNDEN ALINTIDIR)