9 Kasım'da Antalya'da başlayan Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Konferansı (COP31), dünyanın karşı karşıya olduğu iklim krizine çözüm aramak üzere ülkeleri, bilim insanlarını ve karar vericileri bir araya getiriyor.

20 Kasım'a kadar sürecek konferansta sera gazı emisyonlarının azaltılmasının yanı sıra iklim değişikliğine uyum, afet risklerinin azaltılması ve dirençli kentler oluşturulması da önemli gündem başlıkları arasında. Ancak küresel ölçekte verilen taahhütlerin gerçek karşılığı, bu hedeflerin yaşadığımız kentlerde ne ölçüde hayata geçirilebildiğiyle ortaya çıkacak. Tam da bu nedenle, iklim sisteminde yaşanan güncel bir gelişme üzerinde durmak istiyorum.
Geçtiğimiz günlerde dikkatimi çeken bir haber vardı. Kuzey Kutbu üzerinde, atmosferin yaklaşık 30 kilometre yukarısında olağan dışı bir hareketlilik yaşanabileceği belirtiliyor. Normalde kış aylarında güçlenerek kutup çevresindeki soğuk havanın dolaşımını etkileyen kutup girdabının, bu yıl beklenenden erken zayıflayabileceği ifade ediliyor.
Meteorologlar, kasım ayında gerçekleşebilecek ani stratosferik ısınmanın alışılmadık bir gelişme olacağına dikkat çekiyor. Bu durum, ilerleyen haftalarda atmosferik dolaşımı değiştirerek Avrupa'nın bazı bölgelerinde sert soğukların ve yoğun kar yağışlarının görülme olasılığını artırabilir.
Türkiye de bu değişimlerden etkilenebilir. Ancak bunun kesinleşmiş bir kış tahmini olmadığını özellikle belirtmek gerekiyor. Atmosferin üst katmanlarında gerçekleşen değişimlerin yeryüzündeki hava koşullarına nasıl yansıyacağı, başka birçok atmosferik değişkene bağlı. Üstelik etkiler her bölgede aynı olmayabilir.
Beni asıl düşündüren ise başka bir mesele.
Biz hâlâ mevsimlerin nasıl geçeceğini konuşuyoruz. Oysa nasıl geçerse geçsin, kentlerimizin buna ne kadar hazırlıklı olduğunu yeterince sorgulamıyoruz.
Bir tarafta küresel ısınma, giderek şiddetlenen sıcak hava dalgaları ve kuraklık. Diğer tarafta kısa süreli fakat yıkıcı olabilen soğuk hava dalgaları, aşırı yağışlar ve kar fırtınaları. Bunlar birbirinin çelişkisi değil. Küresel sıcaklık ortalamasının yükselmesi, sert kış koşullarının bütünüyle ortadan kalktığı anlamına gelmiyor. İklim değişikliğinin sonuçlarını yalnızca sıcaklık artışı üzerinden değerlendirmek, değişen iklim sisteminin önemli bir bölümünü gözden kaçırmamıza neden oluyor.
Ancak bilimsel bir ayrımı da korumalıyız. Kutup girdabındaki her bozulmayı doğrudan iklim değişikliğine bağlayamayız. Kuzey Kutbu'ndaki hızlı ısınmanın atmosferik dolaşım ve orta enlemlerdeki kış koşulları üzerindeki etkileri hâlâ araştırılıyor. Bu ilişkilerin niteliği ve gücü konusunda bilimsel tartışmalar sürüyor. Bildiğimiz, atmosferin birbirine bağlı ve karmaşık süreçlerden oluştuğu; tek bir atmosfer olayının bütün bir mevsimin kaderini belirlemediği.
İşte ekolojik planlamanın ve afet risklerini azaltma yaklaşımının önemi burada ortaya çıkıyor.
Bir kenti yalnızca geçmişin iklim koşullarına göre tasarlarsanız, geleceğin belirsizliklerine karşı savunmasız bırakırsınız. Üstelik sorun yalnızca hava sıcaklığı değil. Yoğun kar yağışıyla aksayan ulaşım, don nedeniyle zarar gören altyapı, ani kar erimeleriyle oluşabilecek taşkınlar, artan enerji ihtiyacı ve ısınma güçlüğü yaşayan haneler aynı risk zincirinin parçaları.
Örneğin yoğun kar yağışı, yalnızca yolların kapanması anlamına gelmez. Ulaşımın aksaması sağlık hizmetlerine erişimi güçleştirebilir. Elektrik kesintileri ısınma sistemlerini devre dışı bırakabilir. Özellikle yaşlılar, engelliler ve ekonomik bakımdan dezavantajlı gruplar için sıradan görünen bir hava olayı ciddi bir yaşam riskine dönüşebilir.
Afetin büyüklüğünü yalnızca doğa olayının şiddeti değil, o olayın karşılaştığı toplumsal ve mekânsal kırılganlıklar da belirler.
Bu nedenle dirençli kentler oluşturmak, yalnızca daha güçlü binalar yapmak veya daha geniş yollar açmakla mümkün değil. Kentin doğal yapısını, altyapısını, nüfus özelliklerini ve bunlar arasındaki karşılıklı bağımlılıkları birlikte değerlendirmek zorundayız.
Bugün coğrafi bilgi sistemleri, uydu gözlemleri ve yapay zekâ destekli analizlerle bu ilişkileri mekânsal olarak incelemek mümkün. Hangi mahallelerin aşırı sıcaklara, hangilerinin taşkınlara veya kış koşullarına daha duyarlı olduğunu; kritik altyapının nerelerde kesintiye uğrayabileceğini, kırılgan nüfusun hangi alanlarda yoğunlaştığını ortaya koyabiliyoruz.
Ancak riskleri haritalamak tek başına yeterli değil. Asıl mesele, bu bilgilerden hareketle doğru planlama kararlarını üretebilmek.
Avrupa Birliği destekli EPD-Net projesinin çıktılarından biri olan Doğa Temelli Zekâ (Nature-Based Intelligence, NBI) yaklaşımı, tam da bu ihtiyaca yanıt vermeyi amaçlıyor. Tam adı Filling the Gap: Development of Ecological Planning and Design Learning Network and an Adaptive Smart Training Module for Disaster Resilient and Sustainable Cities olan EPD-Net projesi (www.epd-net.info), afetlere dirençli ve sürdürülebilir kentler için ekolojik planlama ve tasarım alanında bilgi üretimini, eğitim kapasitesini ve yenilikçi karar destek yaklaşımlarını geliştirmeyi hedefliyor.
Bu kapsamda ele aldığımız doğa temelli zekâyı yalnızca kentlerde daha fazla ağaç dikmek, park oluşturmak veya yeşil alanları artırmak biçiminde anlamamak gerekiyor. Bu yaklaşım, doğal sistemlerin işleyişini bilimsel verilerle anlamayı, ekolojik süreçlerle kentsel ihtiyaçlar arasındaki ilişkileri çözümlemeyi ve elde edilen bilgiyi yapay zekâ destekli karar süreçlerine aktararak daha doğru mekânsal müdahaleler geliştirmeyi amaçlıyor.
Somut bir örnek üzerinden düşünelim.
Bir kentte yoğun kar yağışının ardından ani sıcaklık artışı yaşandığını varsayalım. Eriyen kar suları, özellikle geçirimsiz yüzeylerin yoğunlaştığı ve drenaj kapasitesinin yetersiz kaldığı bölgelerde taşkınlara neden olabilir.
Geleneksel yaklaşım, sorunu yalnızca yağmur suyu kanallarının kapasitesini artırarak çözmeye yönelebilir. Oysa doğa temelli zekâ yaklaşımı önce daha kapsamlı sorular sorar: Su doğal koşullarda hangi güzergâhları izliyor? Geçmişte suyu tutan hangi alanlar yapılaşmaya açılmış? Toprak özellikleri ve eğim, yüzey akışını nasıl etkiliyor? Hangi mahallelerdeki taşkınlar daha fazla insanı ve kritik altyapıyı tehdit ediyor?
Bu soruların yanıtları uydu görüntüleri, sayısal arazi modelleri, toprak ve arazi örtüsü verileriyle araştırılabilir. Hidrolojik modeller ve yapay zekâ destekli analizler kullanılarak farklı müdahale senaryoları karşılaştırılabilir.
Örneğin belirli alanlarda geçirgen yüzeylerin artırılması, doğal su tutma alanlarının yeniden işlevlendirilmesi, yağmur bahçeleri ve bitkilendirilmiş drenaj koridorlarının oluşturulması gibi çözümlerin taşkın riskini ne ölçüde azaltabileceği hesaplanabilir. Elbette donmuş toprağın suyu emme kapasitesinin azalması gibi mevsimsel kısıtlar da değerlendirilmek zorundadır.
Böylece yalnızca nerede yeşil alan oluşturulacağı değil, hangi ekolojik müdahalenin, hangi koşullarda, hangi riski ne ölçüde azaltabileceği araştırılmış olur.
Benzer bir yaklaşım aşırı sıcaklar için de geçerli. Ağaç örtüsünün artırılacağı alanlar yalnızca boş parseller arasından seçilmez. Yüzey sıcaklığı, nüfus yoğunluğu, yaşlı nüfusun dağılımı, yaya hareketliliği ve mevcut yeşil altyapı birlikte değerlendirilerek gölgelemenin en fazla yarar sağlayacağı noktalar belirlenebilir. Üstelik yazın gölgeleme sağlarken kışın güneşlenmeyi gereksiz yere engellemeyen bitkilendirme seçenekleri de dikkate alınabilir.
Doğa temelli zekânın planlamaya katkısı burada belirginleşiyor. Doğayı yalnızca korunması gereken bir varlık olarak değil, işleyişi anlaşılması ve planlama kararlarına dâhil edilmesi gereken yaşamsal bir sistem olarak ele almak.
Bu anlayışta yapay zekânın görevi doğanın yerine karar vermek değil; doğal süreçlere ilişkin verileri çözümleyerek farklı seçeneklerin olası sonuçlarını karşılaştırmak, belirsizlikleri görünür kılmak ve karar vericilere daha güçlü bir bilimsel temel sunmak.
Elbette hiçbir yeşil alan tek başına bir kar fırtınasını önleyemez. Doğa temelli çözümler de her koşulda yeterli değildir. Dayanıklı altyapı, güvenli yapılar, erken uyarı sistemleri ve etkin afet yönetimiyle birlikte düşünülmeleri gerekir. Önemli olan, bütün bu bileşenleri aynı planlama anlayışında buluşturabilmek.
Kutup girdabındaki gelişmeler bize atmosferin ne kadar karmaşık, gezegenimizin ne kadar bağlantılı bir sistem olduğunu bir kez daha hatırlatıyor.
Binlerce kilometre uzakta ve yeryüzünden onlarca kilometre yukarıda gerçekleşen bir değişimin, haftalar sonra yaşadığımız kentlerin günlük yaşamını etkileyebilme ihtimali bile üzerinde düşünmeye değer. Doğal sistemlerin sınır tanımayan işleyişine karşılık, bizim planlama ve yönetim anlayışımızın çoğu zaman idari sınırlarla kısıtlı kalması ise başlı başına bir sorun.
Artık doğanın bize nasıl bir kış hazırladığını merak etmekten biraz daha fazlasını yapmalıyız.
Meteorolojik tahminleri daha iyi izlemek kadar, bu tahminleri mekânsal risk analizlerine, ekolojik planlama kararlarına, altyapı yatırımlarına ve toplumsal hazırlık süreçlerine dönüştürmeyi de öğrenmeliyiz.
Çünkü geleceğin dirençli kentlerini belirleyecek olan, kışın ne kadar sert geçeceğini önceden bilmemiz değil, hangi koşullar gerçekleşirse gerçekleşsin yaşamı sürdürebilecek sistemleri bugünden kurabilmemizdir.
Asıl mesele havanın nasıl değişeceği değil, bizim değişen koşullara ne kadar uyum sağlayabileceğimizdir.