Geçen haftaki yazımda, coğrafi bilgi sistemleri alanının en önemli isimlerinden Jack Dangermond’un benimle paylaştığı ve üzerinde çalışmayı sürdürdüğü bir metni değerlendirmiştim.
Ancak bu değerlendirmem beklediğimden uzun olunca, Jack’in metninin Türkçe çevirisini bu haftaya bırakmıştım. Aşağıda, söz konusu yazının Türkçe çevirisini bulabilirsiniz.
Peyzaj Mimarlığı ve Yaratmamız Gereken Gelecek: Tasarım, Doğa ve İnsanın Olanakları Üzerine Düşünceler – Jack Dangermond
Meslek yaşamıma dönüp baktığımda, bazen bu yolculuğun ne kadar büyük bir bölümünün peyzaj mimarlığıyla başladığını fark ediyorum.
Coğrafi bilgi sistemlerinden (CBS) çok önce, ESRI’den önce ve bilgisayarlar ile coğrafi teknolojilerin dünyasına bu denli yoğun biçimde girmeden önce, peyzajlardan ve insanlar ile doğal dünya arasındaki ilişkiden etkileniyordum. Beni peyzaj mimarlığına çeken şey, önem verdiğim pek çok şeyi bir araya getirebilen bir alan olmasıydı. Bilim ile sanatı, analiz ile yaratıcılığı, ekolojik anlayış ile insanın özlemlerini birbirine bağlıyordu.
Hepsinden önemlisi, yalnızca dünyayı olduğu haliyle anlamakla değil, onun neye dönüşebileceğini hayal etmekle de ilgileniyordu. Bu düşünce yaşamım boyunca benimle kaldı. Öğrencilik yıllarımda olağanüstü düşünürler ve öğretmenlerle karşılaşacak kadar şanslıydım. Ian McHarg, Roger Martin, Philip Lewis ve Carl Steinitz; peyzajlar, planlama ve tasarım üzerine düşünme biçimimi derinden etkilediler. Her biri, kendi yöntemiyle, bana iyi tasarımın bir yeri anlamakla başladığını öğretti. Bugün bu düşünce son derece açık görünebilir. Oysa o dönemde düşünce biçiminde köklü bir değişimi temsil ediyordu.
Bizi, doğrudan görülebilenin ötesine bakmaya ve peyzajları biçimlendiren temel sistemleri anlamaya teşvik ettiler. Su, toprak, bitki örtüsü, habitat, topoğrafya, iklim, kültür, altyapı ve insan yerleşimleri birbirinden bağımsız ele alınması gereken ayrı konular değildi. Bunların tümü daha büyük, yaşayan sistemlerin birbirleriyle bağlantılı parçalarıydı.
Bilgisayarlardan önce bu öncüler bilgi katmanlarını elle bir araya getiriyorlardı. Haritalarla, şeffaf bindirmelerle, arazi gözlemleriyle ve derin yerel bilgiyle çalışıyorlardı. Bu süreç sayesinde, başka türlü görülmesi oldukça güç olan ilişkileri ortaya çıkarmaya başladılar. Ortaya çıkan şey yalnızca daha fazla bilgi değildi. Ortaya çıkan şey anlayıştı. Ve bu anlayış, tasarımın temelini oluşturdu.
Geriye baktığımda, bu düşüncelerin kendi yolculuğumu ne kadar derinden biçimlendirdiğini şimdi daha iyi görebiliyorum. Meslektaşlarımın birçoğu peyzaj mimarlığı alanında kariyerlerini sürdürürken, ben bilgisayar teknolojileri ile coğrafyanın yeni gelişmekte olan dünyasının etkisine kapıldım. Sonunda bu yol beni coğrafi bilgi sistemlerine götürdü. Ancak çok gerçek bir anlamda, peyzaj mimarlığını hiçbir zaman geride bırakmadım.
Bugün CBS ile yaptığımız çalışmaların büyük bölümü, o ilk öncülere ilham veren aynı arzudan doğdu: yerleri daha kapsamlı anlamak, ilişkileri daha açık görebilmek ve gelecek hakkında daha akıllıca kararlar verebilmek. Bugün bu arayış bana her zamankinden daha önemli görünüyor.
Yeni Bir Tasarım Sorunu
Benim yaşam sürem içinde insanlık olağanüstü başarılara imza attı. Bilim ilerledi. Teknoloji gelişti. Kentler büyüdü. Dünyanın pek çok bölgesi dikkate değer bir ekonomik büyüme ve kalkınma yaşadı. Ancak bu ilerlemeyle birlikte, yaşamı sürdüren doğal sistemler üzerinde giderek artan bir baskı oluşturduk.
Bunu azalan biyolojik çeşitlilikte, yok olan habitatlarda, bozulan havzalarda, toprak kaybında, giderek daralan açık alanlarda ve artan iklim istikrarsızlığında görüyoruz. Seller, kuraklıklar, aşırı sıcaklıklar, orman yangınları ve kaynak kıtlığıyla mücadele eden toplumlarda görüyoruz. Bir zamanlar yüzyıllar boyunca evrilen peyzajların artık birkaç on yıl içinde değiştiğini görüyoruz. Giderek daha açık hale geliyor ki uygarlığın geleceği ile doğal dünyanın geleceği birbirinden ayrı düşünülemez. Uzun yıllar boyunca bu sorunlar öncelikle çevre sorunları olarak görüldü. Bugün bunların giderek daha fazla birer tasarım sorunu haline geldiğine inanıyorum.
Kentleri yaşanabilirliklerini koruyarak nasıl büyütebiliriz? Ekolojik sağlığı korurken nüfus artışına nasıl yanıt verebiliriz? İnsanların ihtiyaçlarını ve özlemlerini karşılarken nehirleri, ormanları, sulak alanları ve habitatları nasıl onarabiliriz? Dirençli, müreffeh ve güzel toplumları nasıl oluşturabiliriz? Pek çok insanın doğadan giderek uzaklaştığını hissettiği bir dönemde insanları doğayla yeniden nasıl buluşturabiliriz?
Bunlar temelde tasarım ve planlama sorularıdır. İşte bu nedenle peyzaj mimarlığının her zamankinden daha önemli hale geldiğine inanıyorum.
Büyük Resmi Görmek
Birçok insan peyzaj mimarlığını öncelikle bahçelerin, parkların, kampüslerin, meydanların ve diğer açık alanların tasarımı olarak düşünür. Bu katkılar son derece önemlidir. Güzel yerler önemlidir. Kamusal alanlar önemlidir. İnsan deneyimi önemlidir. Doğada zaman geçirebilme olanağı önemlidir.
Peyzaj mimarları, insanların günlük yaşamlarını iyileştiren mekânlar yaratarak sayısız topluma değer katmıştır. Ancak bu meslek her zaman bundan daha büyük bir şeyi gerçekleştirebilme kapasitesine sahip olmuştur. Peyzaj mimarlığı en iyi haliyle, insan yerleşimleri ile doğal sistemler arasındaki ilişkiyi anlamak ve ardından düşünülmüş tasarım kararlarıyla bu ilişkinin biçimlenmesine yardımcı olmakla da ilgilidir.
Peyzaj mimarlarında her zaman hayranlık duyduğum özelliklerden biri, birbirinden farklı dünyalar arasında rahatlıkla hareket edebilmeleridir. Ekolojiyi ve insan davranışlarını incelerler. Havzalar ve bitki örtüsü örüntüleri üzerine düşünürken aynı zamanda kültürü, rekreasyonu, güzelliği ve toplumsal yaşamı da düşünürler. Bilime dayanırlar, ama aynı zamanda tasarımcıdırlar. Plancıdırlar, fakat aynı zamanda henüz var olmayanı hayal eden vizyonerlerdir. Çok az meslek bu farklı bakış açılarını böylesine doğal biçimde bir araya getirir. Bunların daha da azı, bu anlayışı fiziksel biçime dönüştürmekle yükümlüdür. Bu benzersiz beceri bileşimi, belki de tam olarak çağımızın ihtiyaç duyduğu şeydir.
Doğayla Birlikte Tasarlamak
Ian McHarg, Design With Nature adlı eserini yayımladığında planlama ve kalkınmaya ilişkin yerleşik düşünce biçimine meydan okudu. Temel içgörüsü yalın ama güçlüydü. İnsanların gerçekleştirdiği gelişme, doğal sistemlerin üzerine dayatılmak yerine, bu sistemlerin anlaşılmasından doğmalıydı. Bugün bu düşünce her zamankinden daha güncel görünüyor.
Karşı karşıya olduğumuz çevresel sorunların birçoğu, şu ya da bu biçimde, McHarg’ın meslek yaşamı boyunca anlamamıza yardımcı olmaya çalıştığı ilişkileri göz ardı etmemizin sonuçlarıdır. Ancak önümüzdeki fırsat yalnızca hatalardan kaçınmanın çok ötesindedir. Sorun yalnızca çevresel zararı azaltmak değildir. Daha sağlıklı, daha zengin ve daha dirençli peyzajlar yaratmaktır. Doğanın sonradan eklenen bir unsur değil, gündelik yaşamın ayrılmaz bir parçası olduğu kentleri tasarlamaktır.
Biyolojik çeşitliliği desteklerken insan refahını da geliştiren yeşil altyapı ağları oluşturmaktır. Büyümeye olanak sağlarken ekolojik sistemleri onarmaktır. Son olarak, doğal süreçlere karşı sürekli mücadele eden değil, bu süreçlerle birlikte çalışan toplumlar tasarlamaktır. Bunun için farklı bir düşünme biçimine ihtiyacımız var.
Peyzajları birbirinden kopuk parçaların toplamı olarak değil, birbirleriyle bağlantılı yaşayan sistemler olarak görmemiz gerekiyor. Ve alternatifleri hayal edebilme cesaretine ihtiyacımız var. Peyzaj mimarları bunu her zaman yaptılar. Mevcut koşulların ötesine bakar ve “Başka ne mümkün olabilir?” diye sorarlar. Bu, belki de mesleğin en büyük güçlerinden biridir.
Çağımızın Sunduğu Fırsat
Carl Steinitz, bilgisayar destekli haritalama, mekânsal analiz ve geotasarımın geliştirilmesi yoluyla bu düşüncelerin birçoğunu daha ileri taşıdı ve coğrafi anlayışı doğrudan tasarım süreciyle ilişkilendirdi. Benim için geotasarım her zaman bir metodolojiden daha fazlasını ifade etti. Bir düşünme biçimini temsil ediyor. Anlamakla başlıyor. Keşfetmeyi teşvik ediyor. Sonuçları dikkate alıyor. Ve nihayetinde eyleme yön veriyor.
Bugün, önceki kuşakların hayal etmekte dahi zorlanacağı olanaklara sahibiz. Muazzam miktarda bilgiyi bütünleştirebiliyoruz. Alternatif gelecekleri modelleyebiliyoruz. Çevresel, toplumsal ve ekonomik sistemler arasındaki etkileşimleri anlayabiliyoruz. Kararlar alınmadan önce farklı senaryoları değerlendirebiliyoruz. Bu araçlar yaratıcılığın yerini almaz. Onu güçlendirir. Tasarımın yerini almazlar. Tasarımı daha güçlü hale getirirler. Ve peyzaj mimarlarının tek bir proje alanından bütün bölgelere kadar uzanan farklı ölçeklerde çalışabilmeleri için yeni olanaklar yaratırlar.
CBS ve geotasarımın peyzaj mimarlığının doğal bir parçası olduğuna her zaman inanmamın nedenlerinden biri budur. Yaratıcı tasarıma dayanmaya devam ederken, mesleğin karmaşık sistemleri anlama ve alternatifleri değerlendirme kapasitesini genişletirler. Asıl hikâye teknolojinin kendisi değildir. Asıl hikâye, düşünerek tasarlayan insanların bu teknolojiyle neler yapabileceğidir.
Öğrencilere Bir Mesaj
Bugün peyzaj mimarlığı öğrencileriyle karşılaştığımda iyimserlikle doluyorum. Mesleğe olağanüstü bir dönemde adım atıyorlar. Önlerindeki sorunlar büyük, fakat olanaklar da öyle. Onların kuşağı kentlerin nasıl büyüyeceğinin, ekosistemlerin nasıl onarılacağının, toplumların iklim değişikliğine nasıl uyum sağlayacağının ve gelecek kuşakların doğal dünyayı nasıl deneyimleyeceğinin belirlenmesine katkıda bulunacak. Bu sorumluluk ürkütücü görünebilir. Ama aynı zamanda ilham vericidir. Genç peyzaj mimarları, toplumun acilen ihtiyaç duyduğu bir yeteneğe sahipler. Mekânsal düşünmeyi biliyorlar. Bağlantıları görmeyi biliyorlar. Bilimi, yaratıcılığı ve pratik problem çözmeyi bir araya getirmeyi biliyorlar. Hepsinden önemlisi, alternatifleri hayal etmeyi biliyorlar. Anlamlı her dönüşüm, birinin daha iyi bir olasılığı hayal etmesiyle başlar. Tasarım her zaman oradan başlamıştır.
Daha Büyük Bir Amaç
Beni en fazla etkileyen insanlara geriye dönüp baktığımda, onları birleştiren şeyin belirli bir teknoloji ya da metodoloji olmadığını fark ediyorum. Onları birleştiren bir görme biçimiydi. McHarg, peyzajları insan gelişimine yön verebilecek yaşayan sistemler olarak gördü. Lewis, bölgesel örüntülerin ve çevresel çerçevelerin önemini anlamamıza yardımcı oldu. Steinitz, coğrafi anlayışın tasarımı doğrudan nasıl besleyebileceğini gösterdi. Her biri geleceğin yalnızca başımıza gelen bir şey olmadığını görmemize yardımcı oldu. Gelecek, yaratılmasına katkıda bulunduğumuz bir şeydir.
Peyzaj mimarlarının bu süreçte benzersiz bir konumda bulunduğuna inanıyorum. Çok az meslek hem doğanın karmaşıklığını hem de insanların özlemlerini anlamak üzere eğitilir. Bunların daha da azından, bu anlayışı nasıl yaşadığımızı biçimlendiren mekânlara, planlara ve deneyimlere dönüştürmeleri beklenir. Bu sorumluluk hiçbir zaman bugünkü kadar önemli olmamıştı. Umudum, bugün mesleğe adım atan öğrencilerin önlerindeki daha büyük fırsatın farkına varmalarıdır. Yalnızca tek tek projeler tasarlamak değil; daha dirençli, daha güzel ve daha sürdürülebilir bir geleceğin yaratılmasına katkıda bulunmak.
Her kuşak farklı bir sorun devralır. Bizim kuşağımızın sorunu, yaşamımızı mümkün kılan doğal sistemlerin içinde daha akıllıca yaşamayı öğrenmek olabilir. Peyzaj mimarlığı bu çabaya öncülük edebilir. Aslında, öncülük etmesi gerektiğine inanıyorum.
